Waarde werkt #2

publieke waarde creëren - van theorie naar strategische sturing

De afgelopen decennia is in het publieke domein veel gestuurd of efficiëntie, prestaties en verantwoording. Maar steeds vaker blijkt dat deze begrippen onvoldoende antwoord geven op de vraag wat publieke organisaties werkelijk betekenen voor de samenleving. Een organisatie kan haar doelen halen, binnen budget blijven en toch onvoldoende maatschappelijke waarde creeëren.

Daarom is het denken van Mark Moore over public value zo relevant. In zijn invloedrijke boek Creating Public Value introduceerde Moore (1995) een alternatief voor zowel traditionele bureaucratische sturing als eenzijdige marktwerking. Zijn centrale vraag was hoe publieke organisaties maatschappelijke waarde kunnen creëren op een manier die zowel legitiem als effectief is.

Moore kijkt verder dan processen, producten en output. De centrale vraag verschuift van: doen we de dingen goed? naar: doen we de goede dingen? Het denken van Moore is een belangrijke basis geweest in de ontwikkeling van het Social Profit Canvas. Het kan helpen om inzicht te krijgen in wat de waarde is van publiek handelen, dan wel dat de waarde van interventies in het publieke domein zichtbaar kan maken en kan verantwoorden naar de buitenwereld.

Meer dan dienstverlening

Publieke waarde ontstaat niet alleen door het leveren van diensten. Zij ontstaat wanneer activiteiten bijdragen aan maatschappelijke doelen die door de samenleving als waardevol worden beschouwd. Denk aan gezondheid, kansengelijkheid, veiligheid, sociale samenhang of bestaanszekerheid. Dat maakt publieke waarde wezenlijk anders dan commerciële waarde. Waar bedrijven vooral worden beoordeeld op financiële prestaties, moeten publieke en maatschappelijke organisaties voortdurend afwegen welke maatschappelijke effecten zij willen realiseren, voor wie zij dat doen en met welk mandaat.

Die opgave wordt complexer doordat publieke vraagstukken zelden eenduidig zijn. In het boek wordt het publieke-waardeperspectief verbonden met een samenleving die "complex en dynamisch" is en waarin vraagstukken vaak het karakter hebben van wicked problems(Vermeulen & Vroomen, 2026). Armoede, jeugdzorg, leefbaarheid of gezondheid laten zich niet oplossen vanuit één organisatie, één beleidsmaatregel of één indicator.

De Public Value-driehoek

Moore (1995) bracht deze uitdaging terug tot drie samenhangende elementen: kernlogica, legitimiteit en steun, en inrichting en uitvoering. De driehoek helpt organisaties beoordelen of een interventie niet alleen goed bedoeld is, maar ook maatschappelijk gedragen en praktisch uitvoerbaar. Het is dus geen abstract model, maar een strategisch kompas voor maatschappelijke waardecreatie.

Kernlogica: waarom doen we dit?

• Wat beoog je? Wat is de opdracht?
• Waartoe doe je iets?
• Wanneer is het goed?

Zonder heldere kernlogica bestaat het risico dat organisaties vooral activiteiten uitvoeren, zonder scherp zicht op het maatschappelijke resultaat dat zij nastreven. Juist in het sociaal domein is dat belangrijk. Is goede zorg vooral medisch effectief, of gaat het ook om aandacht, vertrouwen en waardigheid? Is goed onderwijs vooral kennisoverdracht, of ook persoonlijke ontwikkeling en gelijke kansen? De antwoorden op zulke vragen bepalen waarop organisaties sturen en hoe zij succes beoordelen. Voor social profit organisaties begint waardecreatie daarom bij het expliciet maken van de maatschappelijke bedoeling.

Legitimiteit en steun: wie vindt dit belangrijk?

• Waarom moet dat in het publieke domein?
• Wat maakt dat de taak het best door de overheid uitgevoerd kan worden?
• Waarom kan de taak niet gedaan worden door burgers?
• Waarom kan de taak niet uitgevoerd worden vanuit het bedrijfsleven?

Een sterke maatschappelijke ambitie is niet genoeg. Publieke waarde vraagt ook om legitimiteit en steun. Organisaties hebben een license to operate nodig: het recht én het vertrouwen om een maatschappelijke taak uit te voeren. Die legitimiteit komt niet alleen van formele opdrachtgevers of financiers, maar ook van inwoners, cliënten, professionals en samenwerkingspartners.
Legitimiteit is daarmee geen vast bezit, maar een voortdurend gesprek. Waarden verschuiven. Wat vandaag urgent is, stond tien jaar geleden misschien minder hoog op de agenda. Denk aan mentale gezondheid, inclusie, bestaanszekerheid of duurzaamheid. Organisaties moeten daarom blijven toetsen of hun inzet aansluit bij maatschappelijke verwachtingen en veranderende prioriteiten. Publieke waarde ontstaat niet binnen de muren van één organisatie, maar in interactie met de samenleving.

Inrichting en uitvoering: kunnen we het waarmaken?

• Wat voor soort organisatie is er nodig?
• Welke professionals heb je nodig?
• Wat voor machines en gereedschappen heb je nodig?
• Welke infrastructuur is er nodig?

De derde vraag gaat over uitvoeringskracht. Ook met een heldere bedoeling en breed draagvlak ontstaat er pas publieke waarde wanneer organisaties beschikken over de juiste mensen, middelen, competenties en samenwerkingsrelaties. Strategie en legitimiteit zijn onvoldoende wanneer professionals overvraagd worden, verantwoordelijkheden onduidelijk zijn of samenwerking stokt.

Veel maatschappelijke vraagstukken vragen om gezamenlijke uitvoering. Geen enkele organisatie lost armoede, eenzaamheid, jeugdproblematiek of gezondheidsschade alleen op. Publieke waarde ontstaat in netwerken: tussen overheid, maatschappelijke organisaties, onderwijs, zorg, inwoners en soms ook bedrijven. De kwaliteit van die samenwerking bepaalt in hoge mate of ambities daadwerkelijk sociale winst opleveren.

De kracht zit in het evenwicht

De drie elementen van Moore zijn vooral krachtig in hun samenhang. Een organisatie kan een inspirerende missie hebben, maar zonder draagvlak weinig bereiken. Er kan politieke steun zijn, maar zonder uitvoeringscapaciteit blijft de belofte leeg. En er kunnen voldoende middelen beschikbaar zijn, terwijl onduidelijk blijft welke maatschappelijke waarde eigenlijk wordt nagestreefd.

Hier ligt de directe relatie met het Social Profit Canvas. Het SPC helpt organisaties om kernlogica, legitimiteit, samenwerking en impact zichtbaar te maken. Daarmee verschuift de aandacht van verantwoorden achteraf naar bewust sturen op maatschappelijke waarde. Niet de activiteit staat centraal, maar de sociale winst die ermee wordt gerealiseerd.

Publieke waarde is daarmee geen theoretisch begrip voor beleidsmakers, maar een praktisch stuurprincipe voor organisaties die willen bijdragen aan een sterke, rechtvaardige en toekomstbestendige samenleving.

Verder lezen?

Vraag hier het boek aan

Kosten digitale versie: gratis
Kosten fysieke versie: €33.80
ISBN 978-94-038-5188-4 – Een uitgave van Open Press Tilburg University