Waarde werkt #1
De verzorgingsstaat in beweging - waarom publieke waarde opnieuw doordacht moet worden
Waarde Werkt is een verdiepende reeks gebaseerd op het boek Social Profit Canvas: Vertrekpunt voor sociale winst en waarde van Marc Vermeulen en Anke Vroomen. In deze serie vertalen we de belangrijkste inzichten uit het boek naar compacte managementartikelen voor bestuurders, beleidsmakers en professionals in het publieke domein. In deze aflevering kijken we naar ontwikkeling van de verzorgingsstraat en de vraag waarom publieke waarde vandaag opnieuw doordacht moet worden.
De lijst met maatschappelijke uitdagingen voelt eindeloos. Lokale bestuurders hebben een sleutelrol in de aanpak hiervan: Werkeloosheid, arbeidsparticipatie, woonbeleid, radicalisering, democratische participatie, laaggeletterdheid, eenzaamheid, huiselijk geweld, mobiliteit, klimaatadaptatie en zo verder: het lokale bestuur kan, wil en moet op al deze vraagstukken een bijdrage leveren. Tegelijkertijd groeit de maatschappelijke verwachting dat publieke organisaties niet alleen efficiënt werken, maar ook zichtbaar bijdragen aan welzijn, sociale samenhang en maatschappelijke impact.
Om die spanning goed te begrijpen, moeten we terug naar de oorsprong van de verzorgingsstaat. Want de huidige zoektocht naar publieke waarde komt niet uit het niets voort. Ze is het resultaat van een lange ontwikkeling waarin overheid, markt en samenleving telkens opnieuw hun rol moesten definiëren.
Van crisis naar collectieve verantwoordelijkheid
De moderne verzorgingsstaat ontstond in de nasleep van de grote crisis van de twintigste eeuw. Twee wereldoorlogen, economische instabiliteit en sociale ontwrichting maakten duidelijk dat een samenleving kwetsbaar wordt wanneer grote groepen mensen structureel worden uitgesloten of in onzekerheid leven. Er groeide een breed besef dat sociale stabiliteit niet vanzelf ontstaat, maar georganiseerd moet worden.
De overheid kreeg daarom een steeds grotere rol in het garanderen van bestaanszekerheid, gezondheidszorg, onderwijs en volkshuisvesting. Wat ooit begon als bescherming tegen armoede en sociale ontwrichting, groeide uit tot een breed systeem van collectieve voorzieningen. Zoals in het boek wordt beschreven, moest er "geïnvesteerd worden in de kwaliteit van het publieke domein en de sociale voorzieningen voor mensen" (Vermeulen & Vroomen, 2026, p.12).
In de decennia daarna breidde de verzorgingsstaat zich steeds verder uit. Niet alleen sociale risico's zoals ziekte of werkeloosheid werden collectief opgevangen, ook welzijn, participatie en kwaliteit van leven kwamen nadrukkelijk in beeld. De focus verschoof van overleven naar volwaardig meedoen in de samenleving.
Kennis van ontwikkelingen in het verleden vormen een belangrijke basis om publieke waarde in de toekomst steviger neer te zetten.
marc vermeulen
De grenzen van het systeem
Juist die groei bracht nieuwe spanningen met zich mee. Naarmate het publieke domein omvangrijker werd, namen bureaucratie, regelgeving en kosten toe. Vanaf de jaren tachtig werd daarom sterker gestuurd op efficiëntie, marktwerking en prestaties. Publieke organisaties moesten bedrijfsmatiger gaan werken en burgers werden steeds vaker gezien als klanten.
Hoewel deze benadering op sommige terreinen verbeteringen bracht, bleek al snel dat maatschappelijke waarde meer is dan output alleen. Zorg, welzijn en onderwijs laten zich niet volledig organiseren vanuit marktprincipes. Publieke waarde gaat ook over vertrouwen, legitimiteit en menselijke relaties.
Die ontwikkeling is goed zichtbaar in de zogenoemde Pestoff-driehoek van Czischke, Gruis en Mullins (2012). Het model laat zien hoe publieke waarde ontstaat in het spanningsveld tussen staat, markt en burgerij. Elke logica kent daarbij een eigen vorm van sturing en professionaliteit.
- Binnen de staat draait het vooral om regels, rechten en politieke legitimiteit.
- Binnen de markt staan efficiëntie, transacties en concurrentie centraal.
- Binnen de burgerij spelen betrokkenheid, loyaliteit en maatschappelijke verbondenheid een belangrijke rol.
Het publieke domein beweegt voortdurend tussen deze drie patronen. Wanneer één logica dominant wordt, ontstaan nieuwe spanningen. Te veel bureaucratie leidt tot afstand en rigiditeit. Te veel marktwerking kan publieke waarden onder druk zetten. En alleen vertrouwen op burgerinitiatieven blijkt vaak onvoldoende voor complexe maatschappelijke vraagstukken.
Daarmee groeit de vraag hoe publieke waarde op een effectieve en legitieme manier georganiseerd kan worden.
Publieke waarde en het Social profit canvas
De huidige maatschappelijke opgaven – van bestaanszekerheid en zorg tot participatie en duurzaamheid – vragen om samenwerking tussen overheden, maatschappelijke organisaties, burgers en ondernemers. Organisaties moeten niet alleen efficiënt functioneren, maar ook expliciet maken welke maatschappelijke bijdrage zij leveren.
Juist daar sluit het denken over publieke waarde op aan. Het Social Profit Canvas helpt organisaties om maatschappelijke waarde concreet te maken door scherp te kijken naar kernlogica, legitimiteit, samenwerking en impact. Het biedt een gedeelde taal om sociale winst zichtbaar te maken en beter onderbouwde keuzes te maken in complexe maatschappelijke vraagstukken.
Publieke waarde ontstaat namelijk niet vanzelf. Ze vraagt om voortdurende afstemming tussen beleid, uitvoering en samenleving.
Wilt u graag verder lezen?
Vraag hier het boek aan
Kosten digitale versie: gratis
Kosten fysieke versie: €33.80
ISBN 978-94-038-5188-4 – Een uitgave van Open Press Tilburg University
Vraag hier uw boek aan
Marc vermeulen
Vaak wordt er gesproken over de non-profitsector. Daarmee lijkt de sector weggezet te worden als niet winstgevend. Terwijl het juist het doel van de sector is om sociale winst en waarde te creëren en daarmee een belangrijke bijdrage te leveren aan de samenleving. Maar hoe breng je dit inzichtelijk? Bekijk mijn profiel.